هيئت ميسيونرى آمريكا براى مطالعه در احوال مسيحيان آذربايجان به ايران آمدند . اين در حالى است كه هيئت اعزامى پيشين ، كار در ميان مسلمانان ايران را صلاح نمىدانست . اسميت پس از بازگشت به آمريكا در گزارشى به هيئت ميسيونرى درباره آسورىهاى اروميه نوشت : « مزرعه‌اى كه در اينجا موجود است به نظر من آماده حصار مىباشد . اينجانب در تمام مسافرت خود ، مردمى نديده است كه به اندازه آسورىهاى ايران حاضر به قبول انجيل مسيح باشند » . گزارش اسميت ، جمعيت مبشرين پروتستانى مذهب آمريكا را بر آن داشت تا كشيشى به نام « جوستن پركينز » را براى تبليغ روانه آذربايجان سازد . وى با پزشكى به نام « آساهل كوانت » همراه با همسرانشان وارد اروميه شدند . با وجود اين چون تبليغات ميسيون براساس مذهب پروتستان بود ، خشم كاتوليك‌ها برانگيخته شد و در كار پركينز دشوارىهايى پديد آمد . پركينز براى رهايى مدرسه خود از تعرض كاتوليك‌ها ، به يارى ملك قاسم ميرزا ، عموى محمد شاه كه به او انگليسى آموخته بود ، فرمانى از شاه گرفت تا به آسودگى به كار خود بپردازد . پركينز در 1846 م . ( 1225 ش ) دبستان خود را به خارج اروميه انتقال داد و آن را به يك مدرسه شبانه‌روزى تبديل كرد . كمى پيش از آن ، يعنى در ماه مارس 1838 م ، خانم گرانت همسر يكى از پزشكان دستگاه ميسيونرى كه زبان تركى آذربايجانى را به خوبى فراگرفته بود ، دبستان دخترانه‌اى تأسيس كرد كه فقط چهار شاگرد آسورى داشت . خانم گرانت يك سال پس از آن درگذشت و به جاى او دوشيزه « فيدليافيسك » از آمريكا به اروميه وارد شد . ( 1843 م ، 1221 ش ) فيسك مدرسه‌اى شبانه‌روزى تأسيس كرد تا در محيطى مطمئن و به دور از تأثيرات خانواده ، تعليمات انجيل را آموزش دهد . ميسيون نيز براى تشويق خانواده‌ها پرداخت هزينه خوردوخوراك شش نفر دانش‌آموز اين مدرسه را به عهده گرفت . بدين قرار ، پس از گذشت دو سال تعداد شاگردان مدرسه به چهل تن رسيد . در اين هنگام ميسيون نيز از پرداخت هزينه تحصيل بچه‌ها سر باز زد . ميسيون علاوه‌بر مدارسى كه در اروميه داشت ، مدارس ديگرى در روستاها احداث كرد . در همه اين مدارس ، علوم جديد ، زبان انگليسى ، تعليمات دين مسيح و مختصرى زبان فارسى تدريس مىشد . پركينز ، مؤسس ميسيون ايران در آخرين روز سال 1869 م ، 1248 ش ، پس از 36 سال اقامت در ايران درگذشت . با مرگ او نخستين مرحله از خدمات ميسيونرهاى پروتستان در ايران به انجام رسيد . همزمان با مرگ پركينز ، هيئت مركز ميسيون در آمريكا تصميم گرفت ، دامنه فعاليت خود را در ايران گسترش دهد . ازاين‌رو ، نام « ميسيون براى نسطوريان ايران » به « ميسيون آمريكايى در ايران » مبدل شد و توجه ميسيون به نقاط ديگرى چون تهران ، تبريز و همدان معطوف گشت . در 1872 م / 1250 ش ، يك هيئت ميسيونرى آمريكايى به رياست « جيمز باست » مأمور تشكيل شعبه ميسيون در تهران يا همدان گرديد . باست ، پس از بررسىهاى همه‌جانبه ، تهران را برگزيد و پس از ورود به اين شهر ، به فراگيرى زبان فارسى پرداخت . در آن هنگام ارمنىهاى ساكن پايتخت ، دبستان كوچكى داشتند كه هزينه آن از رهگذر شهريه دانش‌آموزان تأمين مىشد . در 1251 ش ، ميسيون دبستان ديگرى براى ارامنه در نزديك دروازه قزوين احداث كرد . اين مدرسه كه در آغاز فقط ده شاگرد داشت ، نخستين پايه دبيرستان البرز به شمار مىآيد . در 1885 م / 1264 ش ، ميسيونر « اسموئل وارد » از آمريكا به تهران آمد . همان وقت ميسيون در خيابانى كه بعدها قوام السلطنه ناميده شد ( 30 تير كنونى ) زمينى خريد تا ساختمانى براى تأسيس يك مدرسه در آن بنا كند . گفتنى است كه كلنگ اين ساختمان را ناصر الدين شاه به زمين زد . پس از انجام كار ، طبقه دوم ساختمان به آقاى وارد و خانواده‌اش واگذار شد تا در آن زندگى كنند . طبقه اول به محل مدرسه اختصاص داده شد و پانزده نفر دانش‌آموز مدرسه دروازه قزوين نيز به آنجا منتقل شدند . در ضمن چند كودك يهودى هم در مدرسه پذيرفته شدند . در آن حال ، مدرسه شش كلاس و پنجاه دانش‌آموز داشت . به تدريج در ميان برخى از خانواده‌هاى مسلمان اين تمايل پيدا شد كه كودكان خود را به آن مدرسه بفرستند . دوره تحصيل در اين مدرسه هفت سال بود و در آن ، گذشته از انگليسى ، فارسى و عبرى نيز تدريس مىشد . با گذشت زمان بر وسعت مدرسه و تعداد شاگردان همچنان افزوده مىشد ، تا آنجا كه در سال تحصيلى 76 - 1275 ش ، يكصد و سى و چهار دانش‌آموز در آن تحصيل مىكردند كه نيمى از آنان مسلمان بودند . در 1898 م / 1277 ش ، اسموئل وارد از ايران به آمريكا رفت و به جاى او دكتر « ساموئل جردن ، به تهران اعزام شد . در آن هنگام دبستان مزبور ، شش كلاس براى دانش‌آموزان مقطع ابتدايى داشت . جردن در آغاز كار دو كلاس دبيرستانى به آن افزود و سرانجام موفق شد دبيرستان با شش كلاس ايجاد كند . به اين ترتيب در 1913 م / 1292 ش ، ايران داراى دوره كامل دوازده ساله آموزش ابتدايى و متوسطه شد . براى توسعه دبيرستان مزبور ، در سال 1292 ش ، زمين بزرگترى به مساحت صد و پنجاه هزار ذرع خريدارى شد . اين زمين كه از يوسف‌آباد تا خيابان پهلوى سابق ( ولى عصر فعلى ) امتداد داشت ، از املاك بهجت‌آباد و جزو مرده ريگ ميرزا يوسف خان مستوفى الممالك بود . ميرزا يوسف خان مستوفى الممالك و شوهر دخترش شاهزاده جلال الدوله اين املاك را در بانك شاهنشاهى انگليس به گرو گذاشته بودند . ميسيون آمريكايى همين زمين را از بانك خريد ؛ اما بر سر تعيين حدود املاك مزبور با مشكلاتى مواجه شد . از آن جمله ميرزا هاشم آشتيانى كه خود را براى زمين‌هاى بهجت‌آباد سهيم مىدانست و سندى هم براى گرفتن حق در دست داشت ، بر ضد آمريكايىها اقامت دعوا كرد . على اكبر داور ، از سوى آمريكايىها به حمايت فراخوانده شد ، او هم پنجاه و چهار هزار ذرع از زمين‌هاى خريدارى شده را به ميرزا هاشم واگذار كرد . همچنين ميرزا حسن خان مستوفى الممالك نسبت به زمين‌هايى كه با نام اراضى جلاليه خريدارى شده بود ، اعتراض داشت كه سرانجام با ميانجىگرى ارسلان خلعتبرى و به خاطر اهداف تربيتى آمريكايىها ، از اعتراض خود چشم پوشيد . پيش از اين گفته شد كه دكتر جردن پس از ورود به ايران ، رياست مدرسه هشت كلاسه‌اى را به عهده گرفت كه ارزش گواهينامه آن برابر با گواهينامه دوره متوسطه بود . حال درخور يادآورى است كه در همين هنگام بود كه مدرسه آمريكايى راه خود را يافت و برآمد و بلندآوازه شد . اين مدرسه پس از انتقال به محل ساختمان كنونى دبيرستان البرز 1308 ش ، با داشتن نهصد دانش‌آموز در شمار يكى معروفترين و مهمترين مدارس كشور درآمد . دكتر جردن در واقع بنيانگذار اصل كالج البرز است و چهل دو سال تمام 1899 - 1940 م 1278 - 1319 ش ، در ايران به‌سر برد و به خوبى با فرهنگ و ادب اين كشور آشنا شد . سرانجام دولت ايران در سال 1312 ش ، مدارس ابتدايى خارجيان از جمله مدارس آمريكايى را تعطيل كرد و به دنبال آن در سال 1319 ش ، نيز مدارس متوسطه را به تعطيلى كشاند . از آن پس ميسيون آمريكايى مدرسه مختلطى به نام « كامينتى اسكول » تأسيس كرد و به اداره آن پرداخت و چون با وجود يك مدرسه به اهداف خود دست نمىيافت ، دو مؤسسه ديگر به نام‌هاى « ايران بتيل » و « بنياد البرز » را تأسيس و به آن اضافه كرد . ( گنجينه اسناد ، دفتر چهارم ، زمستان 1372 ، ص 2720 ؛ جهت اطلاع بيشتر ن ك به : تاريخ ميسيون آمريكايى در ايران ، ص 1 و 4 و 5 و 37 ؛ تاريخ روابط ايران و ممالك متحده آمريكا ، ص 52 و 58 ؛ تاريخ رضائيه ، ص 236 و سده‌نامه‌هاى دبيرستان البرز در سال‌هاى 29 - 1328 و 1354 ) .

--> ( 2 ) . روزنامه ايران ، 20 / 3 / 1300 ، ص 3 .